Boerderijen

De afgelopen 15 jaar is ongeveer 40% van de cultuurhistorisch waardevolle Brabantse boerderijen gesloopt of onoordeelkundig verbouwd. Een belangrijke oorzaak voor deze teloorgang is gebrek aan kennis over cultuurhistorische waarden van boerderijen bij opdrachtgevers, architecten en ambtenaren.

In 2003 is er daarom een helpdesk opgericht, waar boerderijeigenaren terecht kunnen voor alle mogelijke vragen op het gebied van instandhouding en verbouw van historische boerderijen in Noord-Brabant. Maar ook als u plannen hebt voor herbestemming van de boerderij kunt u de helpdesk raadplegen. Behalve boerderijeigenaren, kunnen ook gemeenteambtenaren, architecten, heemkundigen en andere betrokkenen contact opnemen met de “Boerderijenlijn” (www.boerderijenlijnbrabant.nl).

Historische boerderij in een veranderend landschap

Vanaf 2003 is het erfgoedbeleid en het beleid voor het landelijk gebied sterk veranderd. De huidige financiële en economische crisis vraagt om nieuwe oplossingen en biedt tevens nieuwe mogelijkheden. Natuur en monumenten worden anders beleefd en identiteit heeft een andere lading gekregen. Agrarisch erfgoed heeft met dergelijke ontwikkelingen te maken, waarbij een hoofdrol is weggelegd voor hergebruik en herbestemming. Daarom organiseert de AEN in samenwerking met de provinciale en regionale boerderijenstichtingen het Jaar van de Boerderij 2013.

Oprichting Stichting De Brabantse Boerderij

voor boerderij, erf, land en erfgoed

Een groeiend besef dat het Brabantse ruraal erfgoed is gebaat bij een bundeling van krachten heeft in 2003 geleid tot het samengaan van het voornoemde platform, Behoudt de Brabantse Boerderij, Boerderijenstichting Noord Brabant en de Commissie Boerderijenzorg van Brabants Heem in een nieuwe organisatie: “Stichting de Brabantse Boerderij voor boerderij, erf, land en erfgoed” gehuisvest aan de Markt 9 in Geertruidenberg. De nieuwe stichting, opgericht per 1 april 2009, wordt beleidsmatig en facilitair ondersteund door het Monumentenhuis Brabant.

Agriwiki

Agriwiki is een website voor agrarisch erfgoed voor iedereen die zich interesseert en inzet voor het behoud van historische boerderijen en erven. De website wordt gemaakt door en voor mensen zoals u: bewoners/gebruikers van boerderijen, boerderijdeskundigen en buitenmensen. Het ultieme doel is om zo veel mogelijk informatie over agrarisch erfgoed bijeen te brengen. Agriwiki wordt u aangeboden door de Nederlandse boerderijenstichtingen verzameld in de Stichting Agrarisch Erfgoed Nederland. Zie: www.agriwiki.nl

Agrarische bijgebouwen

Er was een duidelijke scheiding tussen woon- en werkerf. Het woonerf werd bijgehouden door de boerin en het werkerf was het domein van de boer. Het werkerf heeft lange tijd uit zand bestaan. Pas in de 20ste eeuw ging men over tot het verharden van het erf. De laatste decennia werd zelfs het erf verhard met rijplaten of beton.
 
Op het woonerf bevonden zich de moestuin, de siertuin, het kippenhok, de boomgaard, de put, etc. De put bevond zich meestal in de buurt van de voorstal, omdat dit functioneel was. Echter men was afhankelijk van de plaats waar de waterader zich in de grond bevond.
 
Het werkerf was gericht op de functionele bedrijfsvoering van het agrarische bedrijf. De mestvaalt, de gebouwen voor oogstopslag en gereedschappen, etc. bevonden zich op het werkerf. Het erf had vaak een rommelig karakter.
 
Op het erf van de historische boerderij stonden altijd meerdere soorten bijgebouwen. Ze bepalen de ruimtelijke kwaliteit van de omgeving door het sobere en doelmatige voorkomen. Verder zijn deze gebouwen veelal opgetrokken uit streekeigen (en goedkope) producten. De situering op het erf en het karakter van de bijgebouwen zijn niet uniform maar verschillen per regio. De voornaamste gebouwen die nog aanwezig zijn op de huidige erven, zijn onder andere:
  • Diverse soorten schuren, bijvoorbeeld: dwarsdeelschuur, Vlaamse schuur, schop,
  • Bakhuis
  • Waterput met hefboom
 
De onderstaande gebouwen zijn niet of nauwelijks meer te vinden in Noord-Brabant:
  • Schaapskooien
  • Veldschuren
  • Hooibergen/ -mijten
  • Losstaande Wc’s
  • Duifhuizen
  • Zomer- winterverblijf
  • Kotten
  • Kippenren (leghokken)
  • Bijenkorven
 
De dwarsdeelschuur werd met name gebruikt als dorsvloer en oogstopslag. Het stallen van vee gebeurde in het hoofdgebouw. Echter na uitbreiding van de veestapel werd ook dit gebouw in sommige gevallen gebruikt voor stalling van vee.
 
Het bakhuis bevond zich meestal op het woonerf. Er zijn verschillende soorten bakhuizen. Sommige bakhuizen werden ook als zomerhuis gebruikt. Dit waren de grote bakhuizen.
 
De schop is een gebouw dat in het cursusgebied regelmatig voorkwam en komt. Dit gebouw werd gebruikt voor opslag van spullen en wagens en was aan de voorzijde open.
 
De hooibergen en –mijten zijn vanouds agrarisch bedrijfsgebouwen voor de opslag van hooi en granen. Het is ook een wijkplaats voor dieren. In Noord-Brabant komt de hooiberg niet veelvuldig voor vergeleken met andere provincies. Vanaf de 20e eeuw dreigt de hooiberg snel te verdwijnen.
 
Voor meer informatie over hooibergen en –mijten kunt u terecht bij de Stichting Kennisbehoud Hooibergen Nederland (SKHN): www.hooiberg.info. U kunt ook de deskundige op dit gebied benaderen, mevrouw Suzanne Jurgens:s.jurgens@skhn.nl. De Boerderijenstichting Noord-Brabant heeft in 2007 een boekwerkje uitgebracht over de erfinrichting bij Brabantse boerderijen te weten: ‘het nut ging voor de sier’. Deze publicatie is te bestellen. Voor meer informatie kunt u terecht bij de helpdesk van de Boerderijenlijn 0162 – 511 833
 
George Dirven heeft een boek geschreven over traditionele boerenlandschappen, boernerven en landbouwhuisdieren in Noord-Brabant.  Een aanrader! In de bijlage meer informatie over het boek. Flyer