Beltmolens in Noord-Brabant

Plaats Status Naam molen Adres
Aalst/ Waalre, monument Aalstermolen Raadhuisstraat 28
Acht-Eindhoven monument Annemie Boschdijk 1006
Bavel ac, monument De Hoop Schoutenlaan 75
Bergen op Zoom, monument De Twee Vrienden Oude Huijbergsebaan 227
Beugen, monument Martinus Molenstraat 24
Borkel & Schaft monument St. Antonius Abt Dorpstraat 50
Budel monument Zeldenrust Burg. Van Houtstr. 60
Budel, monument Janzona Grootschoterweg 17
Cuijk- Sint Agatha monument Jan van Cuyk Heerstraat 4
Den Dungen, monument De Pelikaan Hoogstraat 91
Den Hout nb, monument De Hoop Ruiterspoor 8
Deurne, monument Holten’s Molen Veldstraat 39
Deurne, monument Maria-Antoinette Zeilbergsestraat 89
Drunen, monument Hertogin van Brabant Parallelweg 8
Eerde- Veghel monument Sint-Antoniusmolen Zandvliet 11
Gassel, monument Bergzicht Hoeve 23
Geldrop, monument t Nupke Molenakker 5
Goirle, monument De Visscher Molenstraat 80
Goirle, monument De Wilde Nieuwe Rielseweg 39
Halsteren, monument Sancto Antonio Halstereseweg 57
Haps, monument Mariamolen Cuijkseweg 19
Heeze, monument Sint Victor Leenderweg 14-16
Hilvarenbeek, monument De Doornboom Doelenstraat 51
Hoeven, monument De Toekomst Sprangseweg 42
Huijbergen, monument Johanna Bergsestraat 25
Kaatsheuvel, monument De Couwenbergh Vaartstraat 102
Lieshout, monument De Leest Molenstraat 40
Lieshout, monument Vogelenzang Molendreef 8
Liessel, monument De Volksvriend Hoofdstraat 30
Lith, monument Zeldenrust Molenstraat 44
Luyksgestel, monument De Deen Rijt 22
Luyksgestel, monument De Grenswachter Kapellerweg 15
Made, monument Hoop Doet Leven Geraniumstraat 8
Mierlo, monument De Ellenaar / Elderse molen Geldropseweg 1
Milheeze, monument Laurentia Hoberg 2
Mill, monument De Korenbloem Molenstraat 54c
Nispen, monument (geen naam) Dorpstraat 26
Nuenen, monument De Roosdonck Gerwenseweg 2
Oeffelt, monument De Vooruitgang Molenstraat 4b
Reek, monument De Hellemolen Rijksweg 76
Rucphen, monument De Heimolen Heimolendreef 24
Schijndel, monument Aan de Pegstukken De pegstukken 27
Schijndel, monument Catharina Hoofdstraat 40
Someren, monument De Victor Kerkstraat 31
Sprundel, monument De Hoop Molenerf 2
St.  Hubert, monument De Heimolen Wanroijseweg 99
Sint-Michielsgestel, monument De Genenberg Genenberg 6
Ulvenhout. monument De Korenbloem Molenstraat 23
Veldhoven, monument De Adriaan Windmolen 17
Veldhoven, monument Zilster Molen Kapelstraat-noord 142
Vessem, monument Jacobus Wilhelminalaan 18
Vlierden, monument Johanna-Elisabeth Molenhuisweg 4a
Vorstenbosch, monument Windlust Kerkstraat 22
Wouw, monument De Arend Akkerstraat 11
Zeeland, monument Aarssensmolen / De Dageraad Oude Molenstraat 2
Zeeland, monument Coppensmolen Kerkstraat 122

Beltmolen

De beltmolen, ook wel bergmolen genoemd, is een windmolen die staat op een natuurlijke of kunstmatig opgeworpen heuvel, de molenbelt genaamd, die de functie van de stelling bij een stellingmolen overneemt. In de heuvel is aan twee zijden een doorgang (invaart genoemd) gemetseld, waardoor paard en wagen in zijn geheel voor laden en lossen in de molen binnen konden rijden en er aan de andere kant weer uit konden. De grote ronde stenen korenmolens op een verhoogde voet werden in de 19de eeuw op grote schaal in Noord-Brabant gebouwd ter vervanging van standerdmolens. Deze vervanging had niet alleen van doen met de onderhoudstoestand van deze standerdmolens, maar ook met de behoefte aan meer maalcapaciteit. Deze beltkorenmolens bleken ook een verbetering ten opzichte van het oudere type van de stellingmolen die, vooral vanwege de houten stelling, een kostbare constructie was gebleken. De heuvels waarop de beltmolens werden gebouwd hadden een gemiddelde hoogte van vier meter. In de heuvel kreeg de molenaar extra ruimte, die soms werd gebruikt om daar een olieslagwerk te plaatsen. De molen met de hoogste belt staat in Ulvenhout. Deze belt is 9 meter hoog en heeft daardoor ruimte voor een tussenzolder. In de belt bevinden zich de kruipalen, die nodig zijn om de molen op de wind te kunnen kruien. In de belt is een ruimte uitgespaard, zodat men voor de aan- en afvoer van granen en meel kan in- en uitrijden. Beltmolens zijn meestal van steen, maar er komen ook zeskante en achtkante houten beltmolens voor. In het Limburgse kasteeldorp Horn, aan de Maas, dicht bij Roermond, vinden we zelfs een zestienkante beltmolen. Beltmolens treffen we met name aan in het oosten en zuiden van ons land. In Noord-Brabant en Limburg spreekt men overigens van “bergmolen”. Molenpuristen gebruiken deze term echter niet; er komen immers geen bergen in Nederland voor. In Brabant staan nog 56 beltmolens, waarvan een groot deel maalvaardig. De molenaar van een stellingmolen bedient de molen vanaf de houten omloop, de mulder van een beltmolen doet dit vanaf de aarden wal. Daar kan hij de zeilen op de wieken leggen, de molen op de wind kruien en de vang lichten om de windmolen op gang te brengen. Bij een korenmolen wordt voor het malen van graan eerst de grondstof opgetakeld naar de luizolder. Hierbij maakt de molenaar dankbaar gebruik van de windkracht en de zakken graan worden aan een touw door luiken in de verschillende zolders naar boven getakeld. Het graan wordt op de steenzolder in een kaar gestort en tussen de maalstenen tot meel gemalen. Door de tegengesteld aangebrachte zwaaivormige groeven (het scherpsel of bilsel) op de maalstenen (de bovenste heet de loper en de onderste de ligger) wordt het graan fijn gewreven. Het meel zakt vervolgens naar een lager gelegen zolder, de maalzolder, en daar wordt het maalgoed opgevangen. De molenaar zal hier het meest te vinden zijn, want hij moet de kwaliteit van het meel controleren, volle zakken weghalen en nieuwe inhaken. Onder de maalzolder bevinden zich tenslotte nog een of meer graanzolders voor de opslag van grondstoffen. De bovenste zolder van iedere molen is de kap- of smeerzolder. Daar controleert de molenaar de lagers van de bovenas, het kammenwerk en het kruiwerk dat regelmatig moet worden gesmeerd.