Militair erfgoed

Brochure ”Inspirerend militair erfgoed”

Stichting Behoud Monumenten Brabant en Monumentenhuis Brabant hebben in opdracht van de provincie Noord-Brabant en de gemeenten Oss, Grave en Cuijk een ontwikkelingsvisie voor de Zuiderwaterlinie in Noordoost-Brabant opgesteld. Daarin worden de kansen voor militair erfgoed en erfgoedtoerisme voor de regio beschreven.

U kunt de brochure downloaden via Zuiderwaterlinie digitaal

Militair erfgoed verwijst naar objecten of gebieden die herinneren aan objecten of gebieden die een militaire functie hebben gehad. Het kunnen objecten zijn, zoals forten, bunkers, kazematten en kazernes, maar bijvoorbeeld ook vestingsteden, inundatiegebieden of objecten en terreinen uit de Koude Oorlog.

Militair erfgoed in Brabant

In de provincie Brabant zijn verschillende verdedigingswerken te vinden met een belangrijke militair-historische functie. Twee belangrijke verdedigingslinies in Brabant zijn de voormalige Zuiderwaterlinie en de Peel-Raamstelling. In het Land van Heusden en Altena zijn overblijfselen van de Nieuwe Hollandse Waterlinie aanwezig.

Verdedigingslinies

De Zuiderwaterlinie is het Brabantse deel van de Zuiderfrontier, die van het Zeeuwse Sluis tot aan Grave bij Nijmegen liep. De Zuiderfrontier was een Nederlandse militaire verdedigingslinie uit de 16e en 17e eeuw, die diende om de Noordelijke Nederlanden tegen de Spaanse en later Franse aanvallen te beschermen. De linie was de langste aaneenschakeling van forten, vestingsteden en inundatiegebieden die Nederland ooit heeft gekend. De linie loopt dwars door Brabant, van Bergen op Zoom tot Cuijk en is een belangrijke herinnering aan onze militaire geschiedenis. De Peel-Raamstelling was een Nederlandse verdedigingslinie die in 1939 werd aangelegd en op 10 mei 1940, op de eerste Nederlandse oorlogsdag, buiten werking is gesteld. De stelling bevond zich achter de Maaslinie. De stelling begon aan de Maas, ter hoogte van Grave om via Mill, door de Peel en langs de Zuid-Willemsvaart aan de Belgische grens bij Weert te eindigen. De stelling bestond onder andere uit een aantal wateren, kazematten, prikkeldraadversperringen en vrije schootsvelden.
De Nieuwe Hollandse Waterlinie liep van Muiden in Noord-Holland tot aan de Biesbosch. De linie bestond uit verschillende inundatiegebieden en een groot aantal forten. De Nieuwe Hollandse Waterlinie heeft inmiddels een nieuwe toeristisch-recreatieve functie gekregen. In het Land van Heusden en Altena zijn verschillende forten voor het publiek opengesteld.

Vestingsteden

Brabant kent een groot aantal belangrijke vestingsteden, zoals Bergen op Zoom, Breda, Geertruidenberg, Woudrichem, ’s-Hertogenbosch en Grave. Meestal maakten deze vestingsteden deel uit van bovengenoemde verdedigingslinies. De steden waren versterkt met muren, grachten, bastions, aarden wallen en andere verdedigingswerken. Tegenwoordig vormen de vestingsteden belangrijke toeristische trekpleisters.

Koude oorlog

Naast de genoemde verdedigingslinies en vestingsteden, is er ook een categorie van militair erfgoed uit de Koude Oorlog. Een voorbeeld hiervan zijn de MOB-complexen. Deze MOB- of mobilisatiecomplexen werden vanaf 1956 in Nederland gebouwd ter verdediging van invallen vanuit de Sovjet Unie. De complexen bestaan uit munitiebunkers, loodsen, brandstofopslagplaatsen en stallingen voor militaire voertuigen en moesten een snelle mobilisatie mogelijk maken. De terreinen zijn tot 2000 in gebruik geweest. In 2004 heeft de Dienst Domeinen, de eigenaar, besloten om de terreinen een nieuwe functie te geven.

Rijksmonumenten

Op deze website wordt een overzicht gegeven van het aantal rijksmonumenten in de categorie militair erfgoed. Er wordt een overzicht geboden per gemeente. Op deze manier is het duidelijk in welke gemeente militair erfgoed aanwezig is. Wat opvalt is dat bijna alle rijksmonumenten verband houden met de Zuiderwaterlinie of de Peel-Raamstelling. De verdedigingswerken in de gemeenten Woudrichem en Werkendam zijn onderdeel van de Nieuwe Hollandse Waterlinie. De gegevens zijn afkomstig uit het Monumentenregister, te raadplegen via de website van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (www.cultureelerfgoed.nl).